Praistorija i ime gradaKao jedan od najstarijih gradova Evrope, Niš poseduje bogatu riznicu istorijskog nasleđa, od samog nastanka civilizacije do danas.
Praistorijska nalazišta - Bubanj, Velika humska čuka i Medijana svedoče o postojanju prvih naselja u okolini Niša još u dalekom neolitu, eneolitu i bronzanom dobu. Osim kuća pronađenih na navedenim lokalitetima, koje i po lokaciji i po načinu gradnje govore o naprednom civilizacijskom stepenu razvoja prastanovnika ovog prostora, pronađeni su i brojni upotrebni predmeti koji obeležavaju ove periode praistorije.
![Niš kroz vekove Praistorija1mala](https://2img.net/h/www.nistourism.org.rs/uploads/upoznajtenis/praistorija1mala.jpg)
![Niš kroz vekove Praistorija2mala](https://2img.net/h/www.nistourism.org.rs/uploads/upoznajtenis/praistorija2mala.jpg)
Poreklo imena grada nije pouzdano utvrđeno, mada postoje priče o Keltskom mitu da je grad dobio ime Vilin grad po Vilinoj reci jer su ga vile iz reke, nakon čestih rušenja, preko noći obnavljale. Pod imenom Naisus prvi put ga spominje Klaudije Ptolomej u knjizi Geografija sredinom II veka, a navodi ga kao najveći grad u Dardaniji.
Doba Rimljana i car Konstantin Veliki![Niš kroz vekove KONSTANTINmalii](https://2img.net/h/nistourism.org.rs/uploads/upoznajtenis/KONSTANTINmalii.png)
Razvoj antičkog Naisusa išao je od samog osnivanja uzlaznom putanjom. Podigunt je krajem I veka pre Hrista kao vojna baza na desnoj obali Nišave, na prostoru koji danas zauzima niška Tvrđava i Gradsko polje, da bi nakon formiranja provincije Gornja Mezija, od 15. godine posle Hrista, postao, osim vojnog i strateškog, i značajan trgovački centar. Tokom vladavine Marka Aurelija (161. – 180. godine) grad toliko dobija na značaju da dobija status «municipijuma» - grada sa određenim stepenom samoupravnog prava. Od vremena Dioklecijanove vladavine (284. – 305. godine), Naisus pripada provinciji Sredozemna Dakija, a u IV veku postaje i episkopsko sedište. Pravi procvat antički Naisus doživljava u periodu od III do V veka. U doba kada je u njemu rođen čuveni rimski imperator i vojskovođa Flavije Valerije Konstantin (Konstantin Veliki), 274. godine, Niš postaje snažan i neosvojiv «kastrum», a u doba kada Konstantin postaje vladar cele Rimske imperije, Niš, koga je Konstantin bogato ukrasio postaje značajan administrativni, ekonomski i vojni centar provincije Gornja Mezija.
Konstantin Veliki predstavlja značajnu istorijsku figuru kako u svetskoj tako i u istoriji Niša. Poznat je ne samo kao vladar i mudar vojskovođa već i kao veliki vizionar i pobornik hrišćanstva. Njegove vizije i snovi u kojima mu se ukazivao «labarum» ili «hristov monogram» i reči Hristove: «Pod ovim znakom ćeš pobediti» (In hoc singno vinces) vodili su ga u mnoge bitke u kojima je pobeđivao daleko mnogobrojnije neprijatelje, tako da je logičan sled događaja bilo priznavanje hrišćanstva za zvaničnu rimsku religiju 313. godine čuvenim Milanskim ediktom. Svetska istorija i istorija hrišćanstva zauvek će ga pamtiti kao nekog ko je hrišćanstvo iz katakombi i gladijatorskih arena izveo na svetlost dana i utro put daljem razvoju jedne od najrasprostranjenijih svetskih religija. Njegov portret – glava cara Konstantina u bronzi (IV vek), pronađen u koritu reke Nišave, čuva se u Narodnom muzeju u Beogradu (kopiju možete videti u Arheloškoj sali Narodnog muzeja u Nišu)kao značajno istorijsko i nacionalno blago.
![Niš kroz vekove Tabula-poentigeriana-velika](https://2img.net/h/nistourism.org.rs/uploads/upoznajtenis/tabula-poentigeriana-velika.jpg)
Vladavina Rima uticala je i na umetnike sa ovog područja, pa tako i skulptura Jupitera na tronu (kraj I veka) pronađena 1938. godine u reci Nišavi, na slikovit način prenosi umetničke afinitete žitelja Naisusa. Ova skladna i jednostavna figura, koja zrači snagom i dostojanstvom, svojom lepotom prevazilazi mnogo slične primerke.
Stalna postavka u Arheološkoj sali u kojoj je izložena skulptura Jupitera, od nedavno je obogaćena još jednim umetnički vrednim eksponatom iz tog perioda, a to je oltarska pregrada paganskog hrama – «ograda sa hermama», sa predstavama antičkih božanstava Lune i Asklepija sa arheološkog nalazišta Medijana.
Osim ostataka antičkog Naisusa koji su pronađeni na prostoru Tvrđave (ostaci antičke ulice, objekti sa svodovima i terme) o bogatstvu života Rimljana svedoči i arheološko nalazište Medijana, koja otkriva da su stanovnici Naisusa naseljavali ne samo uže jezgro grada već i njegovu okolinu. Tako se pretpostavlja da je Medijana predstavljala značajan centar za distribuciju i snabdevanje osnovnim životnim namirnicama kako grada tako iu sistemu distribucije na nivou Carstva.
Vizantijski i srednjovekovni NišU Atilinom pohodu 441. godine Niš je doživeo ogromna razaranja. Poznati vizantijski diplomata Prisk opisuje stanje koje je zatekao prilikom prolaska kroz Naisus 448. godine: «Kad smo stigli do Niša, nađosmo grad sasvim opusteo pošto je do temelja bio porušen od neprijatelja (Huna)...».
Grad doživljava novi procvat i obnovu tek u VI veku kada počinje da ga iz temelja obnavlja vizantijski car Justinijan. Istoričar Prokopije navodi da Justinijan Niš « ...utvrdi i učini neosvojivim za neprijatelja...».
Iz ovog perioda, u okolini Niša, na lokalitetu Kulina u selu Balajnac, na ostacima vizantijskog foruma, pronađen je portret vizantijske carice i jedini poznati primer ranovizantijske skulpture (početak VI veka) na ovom delu Balkana. Istoričari umetnosti imaju dve teorije o tome koga zapravo prikazuje portret – vizantijsku caricu Teodoru, ženu Justinijana ili suprugu Justinijanovog ujaka vizantijskog cara Justina I - vizantijsku caricu- Eufemiju. U svakom slučaju, ovaj prelep portret žene nedokučive vizantijske lepote i blagog osmeha predstavlja značajno umetničko i istorijsko otkriće i predstavlja nesumnjivo kulturno blago našeg grada.
Od polovine VI veka Niš je na udaru slovenskih plemena, koji će ga polovinom VII veka osvojiti i početi njegovo naseljavanje. Time započinje srednjovekovno razdoblje grada.
Period naseljavanja Slovena (VII i VIII vek) nije nam ostavio pisana svedočanstva, tako da se o tom vremenu ne može puno govoriti. Istorijski značajan period za grad ponovo počinje u XI i nastavlja se kroz XII vek, kada Niš, u doba velikog župana i poznatog srpskog vladara Stefana Nemanje, ulazi u sastav srpske države. Krstaški pohod koji je krenuo iz Francuske i Nemačke, doveo je u ove krajeve nemačkog cara Fridriha I Barbarosu, koga je 1189. godine u Nišu, u porti današnje Pantelejske crkve, primio Stefan Nemanja. Pored bogatih poklona i hrane za vojsku, Nemanja je Barbarosi ponudio vojnu pomoć i vazalski odnos za sve osvojene i neosvojene vizantijske oblasti. Osamsto godina kasnije, stanovnici Niša podigli su spomenik, ispred Tvrđave, u čast postignutog dogovora između Stefana Nemanje i nemačkog cara.
Period petovekovne vladavine TurakaTurci 1386. godine osvajaju Niš i drže grad sa kraćim prekidima (austrijska osvajanja u 17. veku) sve do 1878. godine. Tokom petovekovne Turske vladavine Niš postaje središte vojne i upravne vlasti. Niška Tvrđava građena je u periodu od 1719 do 1723. godine i spada u najlepša i najočuvanija turska zdanja na Balkanu.
Stanovništvo Srbije više nije moglo da trpi turska ugnjetavanja, tako da 1804. godine, na čelu sa Karađorđem Petrovićem, podiže ustanak. Jedna od čuvenih bitaka I srpskog ustanka dogodila se na brdu pokraj Niša - Čegru, 31.maja 1809. godine. Tog dana je vojvoda Stevan Sinđelić, koji nije mogao da se izbori sa daleko brojnijom turskom vojskom, pucao u skladište baruta i poginuo dostojanstvenom smrću zajedno sa svojim saborcima. O tragičnoj pogibiji u ovoj bitci govore spomenici Ćele kula i spomenik na Čegru.
![Niš kroz vekove Turci2mala](https://2img.net/h/www.nistourism.org.rs/uploads/upoznajtenis/turci2mala.jpg)
Oslobođeni NišPosle oslobođenja od Turaka, Niš konačno prestaje da bude orijentalna «kasaba», izgrađuje se prema savremenim urbanističkim planovima, doživljava kulturni procvat i politički se razvija u pravi evropski grad. Narednih godina Niš dobija :
- prvu gimnaziju 1878. godine
- prvu bankarsku ustanovu 1881. godine
- železničku prugu Beograd - Niš 1884. godine
- Pozorište Sinđelić1887. godine
- Narodnu biblioteku 1889. godine
- Pasterov zavod 1900. godine
- Likovnu koloniju u Sićevu koju je osnovala slikarka Nadežda Petrović 1905. godine
- Hidrocentralu na Nišavi u Sićevu 1908. godine
I i II svetski ratNakon ubistva austrougarskog prestolonaslednika Franca Ferdinanda u Sarajevu, 28. juna 1914. godine, Austrougarska optužuje srpsku državu kao odgovornu za ubistvo i priprema vojni pohod na nju. Želeći da odbrani svoju državu srpska vlada 25. jula 1914. naređuje evakuaciju Beograda i premešta vladu u Niš, koji postaje tzv. «ratna prestonica Srbije». Samo par dana kasnije u Niš stiže i telegram kojim je Austrougarska objavila rat Srbiji. 7. decembra 1914. godine Narodna skupština zaseda u zgradi oficirskog doma u Nišu i donosi tzv. «Nišku deklaraciju» u kojoj su obrazloženi ciljevi oslobodilačkog rata i najavljeno ujedinjenje južnih Slovena - Srba, Hrvata i Slovenaca u jednu državu, tako da Niš nazivaju i «rodnim gradom Jugoslavije».
Od oktobra 1915. godine do oktobra 1918. godine. Niš je pod okupacijom nemačkih, austrijskih i bugarskih trupa. Oslobađa ga srpsko-francuska vojska pod komandom vojvode Petra Bojovića. Iz ovog perioda u Nišu nalazimo staro vojno groblje, koje se nalazi u današnjem naselju Delijski vis, gde su sahranjivani srpski vojnici iz Balkanskih ratova, iz I Svetskog rata, a delimično i nemački vojnici iz I Svetskog rata. Jedan deo ovog groblja je izdvojen i čini vojno groblje Britanskog Komonvelta, gde su sahranjeni britanski vojnici poginuli u I Svetskom ratu. Interesantna je činjenica da groblje i danas predstavlja deo teritorije Britanskog komonvelta u području Niša.
U periodu između dva svetska rata Niš je središte Moravske banovine i tada je imao 25096 stanovnika.
U periodu II svetskog rata od 1941. godine do 1945. godine Niš je važna strategijska tačka na putu za Solun i Crno more. Pretrpeo je žestoka bombardovanja i brojne represalije od strane nemačkih okupacionih trupa o čemu svedoče koncentracioni logor Crveni Krst i memorijalni park Bubanj. Niš je oslobođen 14. oktobra 1944. godine kada je posle žestokih borbi uništena 7 SS brdska divizija «Princ Eugen».
![Niš kroz vekove Ratovi2mala](https://2img.net/h/www.nistourism.org.rs/uploads/upoznajtenis/ratovi2mala.jpg)
Od oslobođenja do danasU periodu nakon II svetskog rata, grad se intenzivno izgrađuje i postaje središte jugoistočnog regiona.
- 1966. godine - Osnovani Filmski susreti - festival jugoslovenskog glumačkog ostvarenja
- 1969. godine - Osnovane Jugoslovenske horske svečenosti
- 1971. godine - «Narodne novine» postaju prvi niški dnevni list
- 1975. godine - Niš postaje centar Niškog regiona
- 1975. godine - Niš postaje centar Niškog okruga
- 17.novembar 1996 - 27. januar 1997. godine - Posle drugog izbornog kruga i velike krađe glasova na lokalnim izborima, u Nišu počinju masovni građanski protesti. Potaknuti buntom nezadovoljnih radnika, protestima se pridružuju studenti i ostali građani Niša. Protesti su trajali 96 dana na centralnom trgu u Nišu, koliko je bilo potrebno da se prizna izborna volja naroda. Inicirani primerom Nišlija, u Beogradu i ostalim gradovi Srbije počinju protesti protiv Miloševićevog režima. Na Savin dan 27 januara 1997. godine konstituisana je demokratska Skupština grada Niša.
- 24. mart – 12.jun 1999. godine - Za vreme NATO bombardovanja, u Nišu je poginulo 25 osoba, od čega 22 civila, 2 vojnika i 1 policajac. Tokom 78 dana neprekidnog bombardovanja, NATO vojska je bombardovala Niš 40 puta, od čega 28 puta noću i 12 puta po danu. Na grad je bačena 161 avionska bomba, 71 krstareća raketa "tomahavk", 36 kontejnerskih kasetnih bombi i osam paketa grafitnih bombi za onesposobljavanje elektroenergetske mreže. Srušeno je 120, a oštećeno više od 3.400 stambenih, poslovnih, infrastrukturnih i vojnih objekata.
![Niš kroz vekove Danas4mala](https://2img.net/h/nistourism.org.rs/uploads/upoznajtenis/danas4mala.jpg)
Izvor:nistourism